AI-geletterdheid is verplicht: wat artikel 4 van je team vraagt

Begin bij de tekst, want vrijwel alle verwarring in dit onderwerp komt uit parafrases. De Autoriteit Persoonsgegevens citeert artikel 4 in haar eigen document over AI-geletterdheid van februari 2025 zo:

“Aanbieders en gebruiksverantwoordelijken van AI-systemen nemen maatregelen om, zoveel als mogelijk, te zorgen voor een toereikend niveau van AI-geletterdheid bij hun personeel en andere personen die namens hen AI-systemen exploiteren en gebruiken, en houden daarbij rekening met hun technische kennis, ervaring, onderwijs en opleiding en de context waarin de AI-systemen zullen worden gebruikt, evenals met de personen of groepen personen ten aanzien van wie de AI-systemen zullen worden gebruikt.”

Dat is de oorspronkelijke tekst, en die is inmiddels gewijzigd. Verordening (EU) 2026/1744, de Digital Omnibus over AI, trad op 27 juli 2026 in werking en herschreef artikel 4. Aanbieders en gebruiksverantwoordelijken moeten nu maatregelen nemen om de ontwikkeling van AI-geletterdheid te ondersteunen, met de uitdrukkelijke toevoeging dat de bepaling hen niet verplicht om enig specifiek niveau van AI-geletterdheid bij een individu te garanderen. De Commissie vat het in haar eigen vraag-en-antwoord over AI-geletterdheid, laatst bijgewerkt op 27 juli 2026, samen als: “no specific … level is mandated”.

Waarom dit praktisch uitmaakt. Het verschil is dat van een resultaatsverplichting naar een inspanningsverplichting. Onder de oude tekst moest je een niveau halen. Onder de nieuwe tekst moet je een maatregel nemen. Dat betekent ook dat het bewijs van de maatregel de naleving is: als er nergens staat wat je hebt gedaan, heb je in de ogen van een toezichthouder niets gedaan.

Let op waar je de tekst leest. Op het moment van schrijven toonde de AI Act Service Desk van de Europese Commissie zelf nog de oude formulering van artikel 4, met daarboven de mededeling dat de bepaling door de Digital Omnibus is gewijzigd en dat de weergegeven tekst nog niet is bijgewerkt. Het document van de AP dateert van februari 2025 en citeert dus per definitie de oude tekst. Voor de geldende versie: de geconsolideerde tekst op EUR-Lex.

En wat AI-geletterdheid inhoudelijk betekent, is niet zo abstract als de term klinkt. De AP omschrijft het als: “dat personeel en andere personen die AI-systemen inzetten de juiste vaardigheden, kennis en begrip hebben om AI-systemen op een verantwoorde manier in te zetten”.

Artikel 4 bindt twee rollen: de aanbieder, die een AI-systeem onder eigen naam op de markt brengt of in gebruik stelt, en de gebruiksverantwoordelijke, de Nederlandse term uit de verordening voor wie een AI-systeem onder eigen verantwoordelijkheid gebruikt. Vrijwel elk bedrijf in werving en selectie is het tweede en niet het eerste.

De verplichting reikt bovendien verder dan de loonlijst. De tekst noemt personeel “en andere personen die namens hen AI-systemen exploiteren en gebruiken”. In de vraag-en-antwoord van de Commissie wordt dat uitgelegd als: ook aannemers, dienstverleners en in sommige gevallen klanten, afhankelijk van de context. Een zzp'er die jouw campagnes maakt valt eronder. Een stagiair ook.

Concreet voor een recruitment- of employer-brandingteam. Zet je een generatief AI-systeem in om advertentieteksten te schrijven, beeld te maken of creatief materiaal te monteren voor je eigen vacatures, dan ben je gebruiksverantwoordelijke van dat systeem en geldt artikel 4 voor de mensen die het bedienen. Het maakt niet uit dat de tool er niet uitziet als iets waar wetgeving op slaat, en het maakt niet uit dat je hem per maand afneemt.

Eén nuance die veel geld scheelt, en die uit de richtsnoeren komt. In de richtsnoeren van de Commissie over de transparantieverplichtingen van artikel 50, van 20 juli 2026, staat dat een bedrijf dat enkel een reclamebureau opdracht geeft een advertentie te maken, zonder beslissingen te nemen over en zeggenschap uit te oefenen op óf en hoe dat bureau AI in het productieproces gebruikt, geen gebruiksverantwoordelijke is. Dan is het bureau dat. Wie de knoppen bedient, draagt de plicht. Dat is meteen de reden waarom bureaus hier meer werk aan hebben dan hun opdrachtgevers.

En nee, “wij gebruiken alleen ChatGPT” is geen uitzondering. Op de vraag of personeel dat generatieve AI voor algemene doeleinden gebruikt onder artikel 4 valt, antwoordt de Commissie bevestigend: die mensen moeten worden geïnformeerd over de specifieke risico's, met hallucinatie als expliciet voorbeeld.

Artikel 4 geldt sinds 2 februari 2025. Dat is geen aankondiging en geen overgangsperiode: de verplichting is op die datum gaan gelden, tegelijk met de verboden praktijken van artikel 5.

Wat op 2 augustus 2026 veranderde, is niet de verplichting maar het toezicht. De Commissie schrijft in haar vraag-en-antwoord dat de nationale markttoezichthouders vanaf 2 augustus 2026 beginnen met toezicht en handhaving. Letterlijk, want dat document bestaat alleen in het Engels: “The national market surveillance authorities will start supervising and enforcing the rules as of 2 August 2026”. Anderhalf jaar lang bestond er dus een plicht zonder iemand die erop lette. Dat is voorbij.

Wie in 2026 begint, begint dus niet op tijd. Wie in 2026 begint, begint laat en loopt dat in. Dat is een eerlijker uitgangspunt dan het idee dat er nu pas iets ingaat, en het scheelt in de toon van je interne verhaal.

Dit is het punt waarop de Nederlandse markt het meest afdwaalt, want de zoekresultaten op AI-geletterdheid zijn grotendeels cursusaanbod. De wet vraagt geen cursus.

Wat de wet niet vraagt. De vraag-en-antwoord van de Commissie is er kort over: een certificaat is niet nodig, en organisaties kunnen volstaan met een interne administratie van trainingen of andere begeleidende initiatieven. Letterlijk: “There is no need for a certificate. Organisations can keep an internal record of trainings and/or other guiding initiatives.” Er is geen voorgeschreven curriculum, geen erkende opleider, geen examen en geen niveau dat je moet halen. De Commissie onderhoudt wel een living repository met inmiddels ruim veertig voorbeelden van AI-geletterdheidspraktijken, gepubliceerd op 4 februari 2025, maar zegt er expliciet bij dat het overnemen van die praktijken geen vermoeden van naleving oplevert.

Wat de wet wel vraagt. Een maatregel die past bij de rol, de risico's en de context, en die je kunt laten zien. De AP formuleert het praktisch: “Er is geen one size fits all-set aan maatregelen die zorgt voor een toereikend niveau van AI-geletterdheid”, en even verderop: “Welke maatregelen organisaties precies moeten nemen om AI-geletterdheid bij hun personeel te bevorderen, staat niet in de wet.”

De AP geeft in datzelfde document wel een structuur, in vier stappen: identificeren (welke AI-systemen gebruiken we eigenlijk, met welke risico's, door wie bediend), doel bepalen (welk kennisniveau hoort bij welke rol), uitvoeren (training, bewustwording, vastleggen in governance, transparantie over het gebruik) en evalueren (periodiek nalopen of het werkt). De AP noemt het uitdrukkelijk geen limitatieve checklist, en wijst erop dat het om een iteratief proces gaat met bestuurlijke verankering, budget en belegde verantwoordelijkheid.

De praktische ondergrens, en dit is onze lezing en geen citaat: een gedateerde, rolgerichte briefing voor iedereen die de tool bedient. Wat het systeem doet, wat het niet doet, waar de output aantoonbaar misgaat, wat gelabeld moet worden, en wanneer iemand moet opschalen naar een mens. Eén A4, ondertekend en gedateerd, en opnieuw langsgelopen als het product een functie erbij krijgt. Dat is klein werk, en het is precies het bewijs dat een inspanningsverplichting vraagt.

Artikel 4 schrijft geen inhoud voor. Maar als je de briefing toch schrijft, dan zijn dit de zes dingen die er voor een wervings- of employer-brandingteam echt in horen, omdat ze alle zes al gelden of binnen de planningshorizon vallen.

1. Wat het systeem doet en wat het verzint. Generatieve modellen produceren plausibele onjuistheden. Voor een vacature betekent dat: verzonnen arbeidsvoorwaarden, verzonnen certificeringen, verzonnen locaties. De Commissie noemt hallucinatie zelf als het voorbeeldrisico waarover personeel geïnformeerd moet zijn.
2. Wat gelabeld moet worden. Artikel 50 geldt sinds 2 augustus 2026. Wie een deepfake publiceert, moet bekendmaken dat de inhoud kunstmatig gegenereerd of gemanipuleerd is, en voor die plicht van de gebruiksverantwoordelijke bestaat geen overgangsperiode. In de richtsnoeren van 20 juli 2026 leest de Commissie het begrip deepfake ruim genoeg om ook realistische, volledig verzonnen personen te omvatten, en stelt zij dat gebruiksverantwoordelijken zich niet kunnen verlaten op de machineleesbare markering die de aanbieder onder artikel 50(2) heeft aangebracht. Machinemarkering is de plicht van de aanbieder; een zichtbaar label is die van jou.
3. Wat verboden is, niet hoog risico maar verboden. Artikel 5(1)(f) verbiedt het afleiden van emoties van een natuurlijke persoon op de werkplek. In de richtsnoeren over verboden praktijken van 4 februari 2025 wordt “werkplek” uitgelegd als mede van toepassing op kandidaten tijdens de selectie- en aannameprocedure. Scoort een assessment- of videosollicitatietool enthousiasme, zelfvertrouwen of betrokkenheid uit gezicht of stem, dan is dat geen documentatievraagstuk maar een aankoopbeslissing. Dit is het duurste item op de lijst, want artikel 5 valt in de hoogste boetecategorie.
4. Wat straks hoog risico is. Bijlage III punt 4(a) omvat werving en selectie, uitdrukkelijk inclusief het gericht plaatsen van vacatureadvertenties, het filteren van sollicitaties en het beoordelen van kandidaten. Die verplichtingen zijn door Verordening (EU) 2026/1744 verschoven naar 2 december 2027. Het maken van de creatieve uiting zelf, op basis van criteria die een mens heeft aangeleverd, valt volgens de conceptrichtsnoeren van de Commissie van 19 mei 2026 buiten dat punt. Die richtsnoeren zijn concept en de consultatie sloot op 23 juli 2026, dus dat is een verdedigbare positie en geen zekerheid.
5. Wie welke rol heeft in de keten. Het advertentieplatform dat bepaalt wie de vacature te zien krijgt, is in die keten normaal gesproken de aanbieder van het hoog-risicosysteem. De werkgever of het bureau dat de campagne inkoopt en aanstuurt, is daarvan gebruiksverantwoordelijke. Dat is een ander en kleiner pakket verplichtingen, en materiaal dat werkgevers vertelt dat ze aanbiedersverplichtingen dragen omdat ze een generatieve tool hebben gebruikt, heeft de rollen verwisseld.
6. Wanneer je opschaalt. Leg vast wie het beslist als iemand twijfelt: over een label, over een gezicht dat op een echte medewerker lijkt, over een claim in een advertentie. Bij hoog-risicosystemen wordt dit later hard recht: artikel 26(2) verplicht gebruiksverantwoordelijken om menselijk toezicht toe te wijzen aan natuurlijke personen die “de nodige bekwaamheid, opleiding en autoriteit” hebben. En anders dan artikel 4 staat artikel 26 wél in de boetecategorie van artikel 99(4).

De AVG staat hier los van en is niet uitgesteld. Persoonsgegevens van kandidaten, en portretrecht op beeld van echte medewerkers, lopen langs een eigen spoor.

Nederland is hier het spiegelbeeld van Duitsland: de verplichting bindt, en het nationale apparaat om te handhaven staat nog niet in de wet.

Het kabinet maakte op 20 april 2026 bekend hoe het toezicht eruit moet gaan zien en bracht de Uitvoeringswet AI-verordening diezelfde dag in internetconsultatie. Die consultatie sloot op 1 juni 2026 met dertig openbare reacties. Op het moment van schrijven was het wetsvoorstel nog niet bij de Tweede Kamer ingediend.

Het voorgestelde model is hybride: tien markttoezichthouders, die elk toezicht houden binnen hun eigen domein, zodat organisaties zoveel mogelijk te maken krijgen met de toezichthouder die ze al kennen. De AP en de RDI krijgen daarbovenop een coördinerende rol, en waar voor een terrein nog geen duidelijke toezichthouder is, valt het aan de AP toe. De AP wordt in het voorstel verantwoordelijk voor het toezicht op verboden AI-praktijken, op de transparantieverplichtingen zoals de herkenbaarheid van chatbots en deepfakes, en op een groot deel van de hoog-risicotoepassingen, uitdrukkelijk inclusief het domein werk.

De AP is intussen niet stil. Zij is sinds 2023 coördinerend toezichthouder op algoritmes en AI, en in haar werkagenda van 26 maart 2026 noemt zij het stimuleren van AI-geletterdheid als een van de punten waarop zij zich dit jaar richt, naast stelseltoezicht, transparantie en uitlegbaarheid, heldere kaders en normen, en het tegengaan van discriminatie via bias- en fairnesstoetsing. Zij publiceerde in februari 2025 al het document waar de vier stappen hierboven uit komen. Wie wil weten hoe de Nederlandse toezichthouder hiernaar kijkt, leest dat document en niet het cursusaanbod dat erboven staat in Google.

Waar dit op neerkomt. Een verordening werkt rechtstreeks, dus artikel 4 geldt in Nederland ongeacht de stand van de uitvoeringswet. Wat er ontbreekt is de nationale bevoegdheidsgrondslag en het sanctiekader. Dat verschil is precies waarom de volgende sectie bestaat.

Op Nederlandse pagina's over AI-geletterdheid staan geregeld bedragen: 15 miljoen euro of 3% van de wereldwijde jaaromzet, soms 35 miljoen of 7%. Die bedragen bestaan, maar ze horen niet bij artikel 4.

Artikel 99 noemt artikel 4 niet. Artikel 99(3) noemt artikel 5, de verboden praktijken, met de hoogste categorie. Artikel 99(4) noemt de artikelen 16, 22, 23, 24, 26, 31, 33(1), (3) en (4), 34 en 50. Artikel 4 komt in artikel 99 nergens voor. Dat is geen omissie in de verslaggeving, het is de structuur van de verordening: artikel 99(1) draagt lidstaten op zelf “the rules on penalties and other enforcement measures” vast te stellen.

De Commissie bevestigt dat expliciet. In de vraag-en-antwoord staat dat nationale markttoezichthouders sancties en andere handhavingsmaatregelen kunnen opleggen voor schendingen van artikel 4, en dat dit gebeurt op basis van nationale wetgeving die lidstaten uiterlijk 2 augustus 2025 hadden moeten aannemen.

Nederland heeft die wetgeving nog niet. Zie de vorige sectie. Zolang de Uitvoeringswet niet in werking is, is er geen Nederlands sanctieregime dat specifiek op artikel 4 is toegesneden. Dat is de stand op de datum boven dit artikel, en het is precies het soort feit dat verandert zonder dat iemand het je laat weten.

Waarom dit toch geen reden is om te wachten. Drie redenen, in volgorde van hardheid. Ten eerste blijft de plicht bestaan en loopt de periode waarin je niet voldeed gewoon door; toezicht is per 2 augustus 2026 begonnen. Ten tweede wordt bekwaamheid van personeel wél beboetbaar zodra je een hoog-risicosysteem inzet, via artikel 26(2) en de categorie van artikel 99(4), en voor bijlage III is dat 2 december 2027. Ten derde is de maatregel goedkoop: een gedateerde briefing van één pagina kost minder dan de vergadering waarin je bespreekt of je hem nodig hebt.

Wat wij niet weten, en wat we daarom niet beweren: of er ergens in de EU al is gehandhaafd op artikel 4. Wij hebben daar geen bevestigd geval van gevonden. Behandel “geen bekende handhaving” als een waarneming met beperkte houdbaarheid, niet als een conclusie.

Een pagina die alleen de stukken met een schoon antwoord behandelt, is onbruikbaar om mee te plannen. Vier dingen liggen hier open.

• Wanneer de Uitvoeringswet er is. De consultatie sloot op 1 juni 2026 en het voorstel was op het moment van schrijven niet bij de Tweede Kamer ingediend. Daarmee ligt ook de Nederlandse sanctiegrondslag voor artikel 4 open.
• Hoe streng “ondersteunen” wordt gelezen. De Digital Omnibus haalde het niveau uit de bepaling, maar geen toezichthouder heeft nog laten zien waar de ondergrens van een aanvaardbare maatregel ligt. De vier stappen van de AP zijn richting, geen norm.
• Waar employer branding ophoudt en een vacature begint. De conceptrichtsnoeren van 19 mei 2026 plaatsen algemene bedrijfsreclame die in de praktijk geen verband houdt met een vacature buiten bijlage III punt 4(a). Echte campagnes zitten daar vaak tussenin, en daarover zegt geen enkel gepubliceerd document iets.
• Hoe ver het begrip deepfake reikt. De Commissie leest het ruim genoeg om verzonnen fotorealistische personen te omvatten. Geen rechter heeft dat getoetst. Tot dat gebeurt is labelen de goedkope kant van de weddenschap.